Nakisi ya misamiati mwafaka kuhusu dhana fulani husukuma wazungumzaji kutumia maneno yasiyofaa

Ken Walibora Na KEN WALIBORA

Imepakiwa - Wednesday, November 28  2018 at  08:06

Kwa Muhtasari

  • Mtu hawezi kuwa na habari moja tu; ana nyingi

  • Nduma ni najimbi au magimbi

 

MPWA wangu alinipigia simu majuzi yale kutoka kaunti ya Trans Nzoia. Baada ya salamu akanidokezea kwamba wakulima kwa sasa wanaanza kuvuna zao la mahindi. Majira ya janguo kama mwalimu wangu Salim Bakhresa alivyokuwa akiniambia katikati ya miaka ya themanini. Wakati huu wa janguo ndipo wakulima wa Trans Nzoia hudiriki kuhesabu gharama- wanatathmini tija, hasara na nakisi ya shughuli zao za mashambani. Kwa miaka michache iliyopita wamekuwa  wakililia bei duni ya zao lao. Naibu wa rais William Ruto amewashauri waanze hivi karibuni wawekeze katika maparachichi na matunda mengine. Kama watu wa Trans Nzoia wana tatizo la kushuka kwa zao lao la mahindi basi pia wana nakisi  nyingine ya maneno mwafaka kuelezea baadhi shughuli zao.

Mathalan wakishavuna mahindi wao husema “wanayakongoa.” Je mahindi hukongolewa? Hilo waulize watu wa Trans Nzoia.  Kamusi Kuu inasema kwamba kongoa ni “toa kwa nguvu kitu kilichopigiliwa au kuchomekwa mahali fulani; ng’oa, chomoa. Je, baada ya kuvuna wakulima hung’oa mahindi au kuyachomoa? . Misumari iliyogongomelewa inaweza kukongolewa au kung’olewa. Mahindi hayakongolewi.  Hiyo hiyo Kamusi Kuu inasema kitenzi “kokoa” kinamaanisha “pukuchua mahindi ili upate punje.”  Nadhani hili ndilo watakalolifanya watu wa Trans Nzoia katika msimu huu wa janguo.

Zingatia kwamba nimesema “misumari iliyogongomelewa,” wala sio misumari iliyogongwa kama baadhi yetu tusemavyo mara nyingine. Siku zote katika Kiswahili sanifu  tunasema misumari  inagongomelewa.  

Mpwa wangu aliendelea kunieleza kuhusu mji wa kwao na namna mifugo wanavyoendelea kunawiri.  Akataja kwamba kuna ng’ombe jike amezaa “njau.” Njau ni nini? Njau ndilo neno wanalotumia watu wa Trans Nzoia kuelezea ndama, yaani mtoto wa ng’ombe. Hilo wamelitoa wapi? Sijui ila nafikiria labda kwa lugha mojawapo za humu nchini kama vile Kikikuyu. Wanahitaji mtu wa kuwaambia katika Kiswahili sanifu, huwa tunasema ndama sio njau.

Isitoshe, mpwa wangu ukimsalimu “habari zako?”  hujibu “mzuri.”

Trans Nzoia sharti pawe pahali pa watu wengi wazuri. Kila unayemsalimu “habari zako?” kama mpwa wangu, anataja kwamba yeye mzuri. Walakini swali lile “habari zako?” linalenga habari, sio yeye msalimiwa. Aghalabu wa wajuao hujibu nzuri au njema, maana habari ndizo zinazozungumziwa.  Wala si habari moja kama watu wa Trans Nzoia wanavyopenda kuuliza wanapowasilimu watu: “Habari yako?”  Mtu hawezi kuwa na habari moja tu; ana nyingi. Hili ni swali linajumuisha masuala mengi si suala moja. Kwa hiyo hapa tena, si sahihi kumsalimu mtu: “Habari yako wewe?

Na nakisi ya msamiati mwafaka inayowakumba watu wa Trans Nzoia, ndiyo nakisi inayowakumba hali kadhalika Wakenya wengi. Kama hawakusema njau basi watapachika neno jingine la kikwao. Mathalani utawasikia wakisema “odede” badala ya panzi. 

Au inakuwa kama nilivyoambiwa na mhudumu wa mkahawani Mwea mapana Novemba kwamba palikuwa na “nduma” mkahawani, badala ya majimbi au magimbi.